Basles

Bewustzijn en techniek
Wat verhindert je om een bepaald loopje te spelen? Waarom vind je iets technisch moeilijk? Ik wil de stelling poneren dat eigenlijk niets  moeilijk is om te spelen als je totaal ontspannen bent, als je met je volle bewustzijn speelt en je hersens de tijd geeft om aan bepaalde basisbewegingen te wennen, die je vervolgens ontspannen en met je volle bewustzijn speelt. Dat klinkt op het eerste gezicht misschien als iets wat je zo voor elkaar zou moeten kunnen krijgen – dus waarom zijn er dan niet veel meer virtuozen op hun instrument? Waarom zou je dan jaren moeten studeren op je instrument voordat je techniek acceptabel is?
Het klinkt misschien als iets wat je zo voor elkaar hebt, maar dat kan tegenvallen. Er spelen zich allerlei contraproductieve psychische processen af in onze hersenpan, die voor verkramping en bewustzijnsvernauwingen zorgen. Alles wat ons overkomt laat een afdruk achter in ons onderbewustzijn. We zijn als mens bezig te overleven; niet dat we ons op dit moment dagelijks bewust zijn van onze overlevingskans, maar we maken onbewust wel gebruik van verdedigingstactieken. We zijn steeds bezig onszelf te beschermen, wat in principe iets moois is en in de oudheid helemaal een belangrijke functie had, maar dat in ons huidige leven niet altijd even functioneel is.
Een voorbeeld: Thijs, een jongen van 12 heeft sinds een jaar een halve contrabas en oefent daar fanatiek op. Hij heeft een bijzondere smaak voor een jongen van zijn leeftijd en vindt het leuk om jazz te spelen. Hij heeft gestudeerd op het thema van Scrapple from the Apple en laat het nu vol trots aan zijn moeder horen. Tijdens het tweede Atje is hij even afgeleid, hij speelt vals en van de schrik ook nog een stel verkeerde noten. Na afloop krijgt hij van zijn moeder, die een goed oor voor jazz heeft, maar niet bepaald tactisch is aangelegd, te horen dat het leuk is dat hij zo enthousiast is, maar dat het bij snelle noten wel vals is en houterig klinkt. Thijs schaamt zich en wil het liefst nog een keer over spelen, maar zijn moeder is al te laat voor een afspraak bij de kapper en dus komt het er niet meer van.

bassist


bas

Ervaringen waar (veel) gevoel bij opspeelt, maken veel indruk op ons. Als het een negatieve ervaring betreft, zoals in het geval van Thijs, treedt er een verdedigingsmechanisme in werking wanneer Thijs de volgende keer met een vergelijkbare passage wordt geconfronteerd. De ervaring was pijnlijk en onbewust vertoont Thijs voortaan vermijdingsgedrag om die pijn niet nog een keer te hoeven voelen. Misschien gaat hij roepen dat snel spelen niet bij de contrabas hoort. Misschien speelt hij de passages wel, maar luistert hij gewoon niet zo goed naar wat hij speelt, waardoor hij de passage minder goed speelt dan hij zou kunnen als hij wel naar zichzelf zou luisteren (als je niet goed hoort wat je speelt, is het ook minder erg als het naar niets klinkt). Omdat hij zichzelf geen snelle passages hoort spelen, hoeft hij de pijn niet te voelen en ook hoeft hij zichzelf niet af te keuren. Veel mensen hebben last van dit verdedigingsmechanisme, om wat voor oorzaak het ook in werking is getreden. Hoeveel bassisten zijn niet geschokt over hun spel wanneer ze het voor het eerst na een opname terughoren (ikzelf incluis)?
Thijs doet dus op allerlei manieren zijn best om niet goed te horen wat hij precies doet in snelle passages of hij vermijdt helemaal om ze te spelen (wel meer bassisten vinden dat er iets tegen is op snel spelen op de contrabas). Zelfs als hij zich bewust is van dit verdedigingsmechanisme en weet dat het zaak is om te ontspannen, valt het nog lang niet mee om dat voor elkaar te krijgen. Dit soort bewustzijnsvernauwingen vertalen zich in ons lichaam als spanning. Deze spanning is heel hardnekkig!
Als ik ergens spanning ontdek, kost het me minimaal een aantal weken om hem weer ongedaan te maken (soms nog veel langer), terwijl ik onderhand heel ervaren ben in dit spelletje. Het maakt daarbij ook niets uit dat ik rationeel bedenk dat deze spanning alleen maar contraproductief is en me meer dwarszit dan beschermt. Zodra ik wil spelen wat ik moeilijk vind, treedt er toch een soort bewustzijnsvernauwing op, die ik slechts met veel bewust ontspannen uiteindelijk de baas kan worden.

Veel mensen zeggen dat het zaak is om op jonge leeftijd een instrument te leren spelen, omdat dat een voorwaarde zou zijn voor het bereiken van een hoog niveau. Daar geloof ik niet in, maar ik kan wel begrijpen waarom het een voordeel kan zijn om jong te beginnen. Niet omdat de spieren dan nog soepel zijn, zoals wel vaker wordt beweerd. Toegegeven, de spieren worden iets strammer met de jaren, maar het is echt wel mogelijk om tot op hoge leeftijd virtuoos te blijven – dat hoop ik althans te bewijzen. Ik ben nu 57 en wordt nog steeds virtuozer. Wat wel zo is, is dat hele jonge mensen meer onbevangen zijn; ze worden minder geteisterd door dit soort contraproductieve verdedigingsmechanismen, waarvan we er in de loop van de jaren steeds meer opdoen. Het is dus mogelijk om jezelf te bevrijden van deze spanning, maar je dient bereid te zijn om wat geduld op te brengen en hier een tijdlang regelmatig aandacht aan te besteden. Kort geleden heb ik ontdekt dat mijn problemen bij zeer snel vertikaal spelen ( = bijvoorbeeld een toonlader op één snaar spelen) eigenlijk neerkwamen op problemen met één enkele vingerbeweging. Ik heb nu een paar weken lang aandacht besteed aan bewust ontspannen terwijl ik die beweging maak en me tegelijk zeer bewust te zijn van wat ik precies doe – van het moment van aanslaan met mijn rechterhand en de coördinatie met het indrukken van de snaar door mijn linkerhand. Ik kan nu melden dat dit probleem is opgelost. Als ik het niet op deze manier had aangepakt, had ik nog jaren zo door kunnen modderen (dat heb ik tenslotte al gedaan). Een paar weken aandacht hieraan schenken was al voldoende! Het kan trouwens zo zijn dat ik een terugval krijg als ik even niet oplet. Dit zijn hard ingesleten patronen! Blijven opletten en ontspannen dus.
Ik schrijf dit verhaal dus om tot de stelling te komen dat techniek vooral een kwestie is van bewustzijn, en niet van soepele vingers en grote handen e.d. Django Reinhardt, een bijzonder virtuoze (zigeuner) gitarist uit de vorige eeuw, die een van de grondleggers was van het spelen van jazz op gitaar,  kreeg op een gegeven moment een auto-ongeluk. Ringvinger en pink waren zwaar misvormd en dus zo goed als onbruikbaar geworden. Toch bleef hij virtuoos. En dat was dus niet omdat  hij zo goed was toegerust.
Als je met je bewustzijn eraan toe bent om iets te spelen, kun je het. De blauwe maandag dat ik contrabasles heb gehad, zei mijn leraar tegen me dat er een verantwoorde manier is om iets te spelen qua techniek, maar dat het ook mogelijk is om iets goed te spelen met een 'slechte' techniek. Je kunt er 'doorheen' studeren. Ik denk dat hij gelijk had. Als je naar een groot orkest van naam gaat kijken, zul je het met me eens zijn: ze klinken prima, maar veel muzikanten zondigen tegen wat technisch goed of een voorwaarde zou zijn.
Van skiën (en trouwens van veel andere vaardigheden) is bekend dat het helpt om naar films met skiërs te kijken die het erg goed kunnen als je beter wilt leren skiën. Zo helpt het ook om (terwijl je bijvoorbeeld aardappels aan het schillen bent) je helemaal voor te stellen dat je iets speelt wat je (in het recente verleden) moeilijk vond. Stel je levendig voor dat je het doet. Wees met je volle bewustzijn bij je vingers. Voel jezelf de snaren indrukken terwijl je de noten speelt. Voel jezelf daarbij volledig ontspannen. Wedden dat het de volgende keer dat je de bas pakt al meteen een stuk beter gaat?

Binnengekomen zonder navigatie? Klik hier